VẠN PHÚC - NGÀN NĂM SE TƠ TẠO GẤM VÓC QUÊ HƯƠNG

“The La, lĩnh Bưởi, chồi Phùng

Lụa vân Vạn Phúc, nhiễu vùng Mỗ Bôn”

Lách cách thoi đưa thoáng đã ngàn năm, làng lụa Vạn Phúc nép mình bên bờ sông Nhuệ yên ả, là minh chứng cho mạch chảy xuyên suốt nhọc nhằn của đời người, đời nghề và những thăm trầm, biến cố của dải lụa Việt Nam trên hành trình nuôi sống con người và vươn mình hội nhập thế giới. 

Cách trung tâm Hà Nội chừng 10km, Làng Lụa Vạn Phúc – hay còn gọi là Làng lụa Hà Đông – mang trong mình câu chuyện nghìn năm tuổi. Thuở xa xưa, nơi đây có tên Vạn Bảo, sau đổi thành Vạn Phúc để tránh húy thời Nguyễn. Truyền rằng từ thời Đinh – Tiền Lê, bà Ả Lã Đê Nương, người được tôn là bà Tổ nghề dệt, đã trao cho dân làng bí quyết se tơ, dệt lụa. Từ đôi bàn tay khéo léo, làng nghề lớn dần, trở thành nơi sản sinh những tấm lụa quý dành riêng cho cung đình các triều Lý – Trần – Lê – Nguyễn, rồi từ đó mở cánh cửa đi ra khắp thế giới.

CẦU KÌ TỪ SỢI TƠ… ĐẾN MẢNH LỤA, MẢNH GẤM

 Lụa Vạn Phúc có đặc điểm mềm, mỏng, nhẹ, thoáng mát nhưng không rạn, nhăn; qua thời gian màu không phai, hoa văn vẫn sắc nét, sợi lụa không bị xê dịch.

Lụa Vạn Phúc nổi tiếng với các hoa văn truyền thống như Song Hạc, Thọ Đỉnh, Tứ Quý, và các họa tiết hình học, hình tượng động thực vật được thiết kế đối xứng, tạo nên vẻ đẹp tinh tế và thanh lịch. Một nét riêng của lụa Vạn Phúc mà không nơi đâu có được đó là loại lụa hàng vân. Lụa mượt mà nổi vân, nhìn vào ngỡ như áng mây trắng mượt mà cuồn cuộn vờn bay, kỹ thuật dệt tinh tế mà không đâu dệt được

Nét đặc thù của lụa vân là trông tấm lụa mỏng manh nhưng lại không hề bị rạn, bị nhăn, khi mặc người ta cảm thấy mát dịu và mềm mại. Thời tiết thiên nhiên cũng làm nên nét đặc trưng riêng cho lụa Vạn Phúc, khi mùa nắng sợi lụa vàng óng đậm nắng; mùa mưa màu lụa dịu nhẹ, màu lụa có lúc trong lúc trầm, lúc thanh lúc đậm. Mùa hè mát mẻ, mùa đông ấm áp, mùa thu lại thanh nhẹ, duyên dáng.

  Ấy là nhờ vào quy trình dệt lụa của người làng Vạn Phúc được truyền từ hàng thế hệ qua một nghìn năm thăng trầm.

CHỨNG NHÂN GIỮ LỬA LÀNG NGHỀ

Có thời, tiếng thoi đưa thưa dần khi làng nghề đối mặt với lụa giá rẻ nhập từ nước ngoài và cơn lốc đô thị hóa. Nhưng giữa nguy cơ mai một ấy, nghệ nhân Triệu Văn Mão vẫn miệt mài tìm lại những mẫu lụa cổ, đặc biệt là lụa vân, để “hồi sinh” tinh hoa cha ông. Nhờ tâm huyết ấy, ông cùng nhà nghiên cứu Trịnh Bách phục chế thành công 18 bộ triều phục cung đình Huế, đưa lụa Vạn Phúc trở lại đúng vị trí của nó – niềm kiêu hãnh văn hóa. Những bộ lụa vân ấy từng đoạt Quả cầu vàng, Tinh hoa Việt Nam (2006), được trưng bày tại Festival Huế, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Dân tộc học… và gây ấn tượng với du khách quốc tế.

Ngày nay, con cháu họ Triệu tiếp nối ngọn lửa nghề. Nghệ nhân Nguyễn Thị Tâm – con dâu của ông Mão – vẫn cần mẫn bên khung cửi, giữ cho làng nghề không chìm vào dĩ vãng. Bà từng được vinh danh là một trong 10 Công dân Ưu tú Hà Nội (2015).

 Nghệ nhân Nguyễn Thị Tâm - chủ cơ sở dệt lụa tơ tằm Triệu Văn Mão cả đời đam mê với lụa

  DẢI LỤA VIỆT VƯỢT BIỂN KHƠI

Từ thời Lý, lụa Hà Đông đã vượt biên giới, trở thành món quà dâng vua chúa và hàng hóa giao thương sang Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên và nhiều nước Đông Nam Á. Năm 1931 và 1936, lụa Vạn Phúc được mang sang Marseille và Paris dự hội chợ quốc tế, đánh dấu bước chân kiêu hãnh của lụa Việt trên bản đồ thế giới.

Thập niên 1958 – 1988, lụa Vạn Phúc chủ yếu xuất sang Đông Âu; từ 1990 đến nay, thị trường mở rộng ra nhiều châu lục, đóng góp đáng kể cho ngoại tệ quốc gia.

Ngày 6/3/2023, nghề dệt lụa Vạn Phúc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Làng nghề còn lập kỷ lục “Làng nghề dệt lụa tơ tằm lâu đời nhất vẫn còn hoạt động” và là một trong hai làng nghề đầu tiên của Hà Nội gia nhập mạng lưới thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

TÀI HOA MỘT ĐỜI - GIỮA LỬA NHIỀU ĐỜI

Một dải lụa nghiêng mỏng nhưng nặng nghĩa tình của đất làng đã nuôi dưỡng cái nghề cha ông để lại, ẩn chứa tâm tình, tài hoa của người Việt Nam qua 1000 năm lịch sử. Tiếng con thoi đưa hòa mình vào tiếng bước chân đi lên của dân tộc trước kỷ nguyên hội nhập, nhưng không vì thế mà nó bị lu mờ hay mất đi trong dòng chảy đó, mà nó song hành, dìu dắt nhau tạo nên bản trường ca làng nghề không dứt, xuyên suốt âm vang cả chiều dài quá khứ và tương lai của dân tộc, đi vào thơ ca, đi vào nếp sống của con người đất Việt.

“Em về Vạn Phúc cùng anh    

Áo lụa em mặc cho thanh vẻ người”

 

 

INFORGRAPHIC TỔNG QUAN LÀNG LỤA VẠN PHÚC